ΔΕΥΤΕΡΗ ΜΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΙΡΧΕΡ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Ο Μαγικός Φανός, περίτεχνη κατασκευή προβολής εικόνων του Αθανάσιου Κίρχερ

Όπως το υποσχέθηκα δημοσίευσα και μία δεύτερη μελέτη για το έργο του πολυμαθή Ιησουίτη Αθανάσιου Κίρχερ στα ελληνικά, σε ξένο περιοδικό φιλοσοφίας και πολιτισμού (Philosophia EJournal of Philosophy and Culture). Το περιοδικό αυτό κυκλοφορεί μόνο ηλεκτρονικά και διευθύνεται από τον γνωστό Βούλγαρο καθηγητή και μελετητή της Βυζαντινής Φιλοσοφίας Γκεόργκι Καπρίεφ. Παλιότερα είχα μεταφράσει μία εξαίρετη εργασία του καθηγητή με τίτλο «Η Σύγχρονη Έρευνα για τη Βυζαντινή Φιλοσοφία» (Σύναξη. Τριμηνιαία Έκδοση Σπουδής στην Ορθοδοξία, Τεύχος 115, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2010, 50 – 60). Μία γνωστή μονογραφία του αποτελεί το βιβλίο «Φιλοσοφία στο Βυζάντιο», το οποίο εκδόθηκε το 2001 στα βουλγαρικά και το 2005 μεταφράστηκε στα γερμανικά. Μπορεί κανείς να επισκεφτεί τη σελίδα όπου βρίσκεται το άρθρο από εδώ. Παραμένω ο μόνος ερευνητής του έργου του Κίρχερ στην Ελλάδα. Θα μου πει κανείς: «Στρατηγέ, τι γύρευες στη Λάρισα εσύ ένας Υδραίος;» Κι όμως δεν είναι έτσι. Άλλωστε από τον τίτλο του άρθρου γίνεται κατανοητό ότι αφορά σε μεγάλο βαθμό την ελληνική φιλοσοφική παράδοση, ιδιαίτερα τη νεοπλατωνική. Όσοι καλοί προσέλθετε, λοιπόν, να αναδιφήσετε σε παράξενες γνώσεις που ανασύρθηκαν από το βάθος του χρόνου: «Μόνο για σας, τέκνα της μάθησης και της σοφίας γράψαμε το έργο αυτό».

Ο ΠΟΛΥΜΑΘΗΣ ΙΗΣΟΥΙΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΙΡΧΕΡ

How to display a flying dragon, from Johann Kestler, Physiologia Kircheriana Experimentalis, p. 247

Σκεπτόμουν εδώ και πολύ καιρό να γράψω ένα κείμενο για το έργο του Αθανάσιου Κίρχερ, του πολυμαθή Ιησουίτη, ο οποίος έζησε στη Ρώμη τον 17ο αιώνα. Για πρώτη φορά συνάντησα το όνομά του στο έργο του Ουμπέρτο Έκο, Το Εκκρεμές του Φουκώ, όπου ο Μπέλμπο αναφέρει τη συζήτησή του με τον ταριχευτή Σαλόν: «Πήρα την έμπνευσή μου από αυτό…». Μου έδειξε σ’ ένα άλλο τραπέζι έναν χοντρό τόμο μεγάλου σχήματος, δεμένο με παλιά περγαμηνή και δερμάτινο θηλύκωμα. «Μου κόστισε της Παναγιάς τα μάτια, δεν είμαι βιβλιόφιλος, αλλά αυτό ήθελα να το αποκτήσω. Είναι το Mundus Subterraneus του Αθανάσιου Κίρχερ, πρώτη έκδοση, 1665… ο καλός αυτός Ιησουίτης ήξερε τα πάντα για καθετί γνωστό, άγνωστο και ανύπαρκτο…».[1]

Το όνομα του Ιησουίτη μου καρφώθηκε στο μυαλό. Τώρα, είκοσι χρόνια σχεδόν μετά, έχω την εντύπωση ότι είμαι ο πρώτος που δημοσίευσε μία επιστημονική εργασία στα ελληνικά στο περιοδικό Ιστορικά Θέματα (τεύχος 122, Ιανουάριος 2013, 86-99) για το καθολικό αυτό πνεύμα. Ο αρχικός προσανατολισμός ήταν να εξετάσω όχι μόνο τις περίεργες και ευφάνταστες πληροφορίες που περιέχονται στους μεγάλου σχήματος και χοντρούς τόμους των ιδιόρρυθμων λατινικών του (τους οποίους τώρα έχει ψηφιοποιήσει η Google), αλλά να θίξω τα σημεία εκείνα του έργου του που αποτέλεσαν συμβολές στην επιστημονική έρευνα της εποχής του.

Θα επανέλθω με μία ακόμη εργασία σε ξένο περιοδικό, η οποία θα αναφέρεται σε ένα επιστημολογικό θέμα. Δυστυχώς ακόμη και σήμερα οι προκαταλήψεις για τον Αθανάσιο Κίρχερ δεν έχουν εκλείψει. Αν ενδιαφερθούμε κατεξοχήν για την ιστορικότητα και τον τρόπο πρόσληψης του έργου του από τους συγχρόνους του, τότε θα δούμε την αξία και τη σημασία που είχε για εκείνους και έτσι θα αποκτήσουμε καλύτερη σχέση μαζί του σήμερα. Νομίζω όμως ότι τίποτα δεν είναι βέβαιο εντός της ιστορικότητας. Ακόμη και η ζωή του πνεύματος δεν έχει νόμους. Αν δίνουμε νόημα στο έργο του Κίρχερ σήμερα, είναι γιατί από μία άποψη είναι πράγματι σύγχρονός μας και όχι μία μακρινή ανάμνηση και κάτι παρωχημένο. Όπως υποστήριξε ο Μπενεντέττο Κρότσε (Benedetto Croce): «όλη η ιστορία είναι ιστορία του παρόντος».[2] Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι το παρόν είναι αιώνιο ή ακίνητο.  Φυσικά, ο Μεταμοντερνισμός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επανανακάλυψή του. Θα μπορούσα να φανταστώ ότι αργότερα θα ξεχαστεί και πάλι, για να ανακαλυφτεί ξανά από κάποιους άλλους, μελλοντικούς ανθρώπους. Τότε όμως αυτοί θα ανακαλύψουν και πάλι τη δική μας εποχή ως προς το πώς είδε τον Κίρχερ, και για ποιο λόγο τον είχαν ξεχάσει όσοι έζησαν πριν από εμάς, και για ποιο λόγο οι σύγχρονοί του τον εκτιμούσαν… Η περίπτωση του Κίρχερ θα ήταν τότε ένα καλό παράδειγμα για να φανεί ότι η ιστορία δεν κινείται, ούτε κυκλικά, ούτε γραμμικά. Είναι σαν την κίνηση του πιονιού του ίππου στο σκάκι, έλεγε ο αείμνηστος Κλωντ Λέβυ-Στρως (Claude Lévi-Strauss),[3] ή μάλλον εδώ πρόκειται για μία σπειροειδή κίνηση.

Ήξερε ο περίεργος Ιησουίτης άραγε τι έγραφε; Τουλάχιστον ακολουθούσε τις επιταγές της καρδιάς του. Από ό,τι φαίνεται αυτή η καρδιά δεν έπαψε τελείως να χτυπά, όταν ενταφιάστηκε στην εκκλησία που ανακάλυψε ο ίδιος, ισχυριζόμενος ότι την είχε κτίσει ο Μέγας Κωνσταντίνος προς τιμή του Αγίου Ευσταθίου (μόνο η καρδιά του, ενώ το σώμα του ενταφιάστηκε στην εκκλησία του Τζεζού). Χτυπούσε πολύ δυνατά και οι παλμοί της άφησαν την απήχησή τους στον κόσμο. Η μεταφορά αυτή έχει ιδαίτερη σημασία, αν δεχτούμε τη μαγνητική φιλοσοφία του, που επηρεάστηκε από το Νεοπλατωνισμό, και τη θεωρία της φύσης και της ιστορίας εντός της ως ένα έμψυχο, ζωντανό και παλλόμενο όλον.


[1] Umberto Eco, Il Pendolo di Foucault. Bompiani, Milano 1988, 467.

[2] Benedetto Croce, Teoria e storia della storiografia. Giuseppe Laterza & figli, Bari 1920, 4-5.

[3] Claude Lévi-Strauss, Race et Histoire. Denoël, Paris 1987 (1952), 38.

ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟΥ: ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΩΡΙΓΕΝΗ ΜΕ ΟΜΙΛΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ

Κάντε κλικ στην εικόνα του χειρογράφου για να το φυλλομετρήσετε

Η Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη του Μονάχου ανακοίνωσε ότι ανακαλύφτηκαν πολλές Ομιλίες για τους Ψαλμούς του Ωριγένη σε ένα χειρόγραφο του 12ου αι.

 Ένα απόσπασμα  από το Δελτίο Τύπου της Βιβλιοθήκης έχει ως εξής:

“Μέσα από τη διαδικασία καταλογράφησης χειρογράφων της συλλογής βιβλίων Johann Jakob Fuller, έγινε προσφάτως μία θεαματική ανακάλυψη στη Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη. Η φιλόλογος Marina Molin Pradel ταύτισε ένα χειρόγραφο που περιείχε ένα αυθεντικό κείμενο πολλών Ὁμιλιῶν εἰς τοὺς Ψαλμούς του Αλεξανδρινού Ωριγένη (185-235/4 μ.Χ.), που ήταν έως τώρα άγνωστες στην ελληνική πρωτότυπη μορφή τους. Η επιστημονική σημασία του ευρήματος αυτού δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Η μεγάλη πιθανότητα να αποδίδονται στον Ωριγένη επιβεβαιώθηκε από τον διεθνώς αναγνωρισμένο Ωριγενιστή Lorenzo Perrone από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια…

Τα κηρύγματα και οι εξηγήσεις του Ωριγένη για τους Ψαλμούς υπήρχαν έως τώρα σε εκτεταμένη μορφή αποσπασματικά σε λατινική μετάφραση. Το δυσδιάκριτο ελληνικό χειρόγραφο, του οποίου το πραγματικό περιεχόμενο έχει πλέον ταυτιστεί, χρονολογείται γύρω στον 12ον αι.

Το χειρόγραφο έχει ήδη ψηφιοποιηθεί από τη Βαυβαρική Κρατική Βιβλιοθήκη και είναι διαθέσιμο για τον καθένα στο Ίντερνετ.

Η Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη έχει περισσότερα από 650 Ελληνικά χειρόγραφα και άρα είναι η μεγαλύτερη συλλογή στη Γερμανία. Κυρίως χρησιμοποιείται από ερευνητές. Οι εργασίες σε αυτήν γίνονται σε εσωτερικό επίπεδο από το Κέντρο Ανάπτυξης Χειρογράφων και χρηματοδοτείται από το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών. Το εύρημα αυτό καθιστά σαφή την αναγκαιότητα και την αξία αυτής της λεπτομερούς και προσεκτικής ανάλυσης. Ο κατάλογος των ελληνικών χειρογράφων στη Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη γιορτάζει την 20η επέτειο. Η εκ νέου καταγραφή και περιγραφή των Ελληνικών χειρογράφων θα διαρκέσει ακόμη 15 χρόνια”.

Στο μεταξύ μόλις το νέο κυκλοφόρησε πολλοί ερευνητές άρχισαν τη μελέτη του φωτογραφικού αντιγράφου του χειρογράφου. Ήδη εμφανίστηκαν οι πρώτες μεταφράσεις στα αγγλικά, όπως από τον Alex Poulos, στο μπλογκ του, και τον Roger Pearse στο δικό του. Ο Ρουμάνος παλαιογράφος Alin Suciu στο μπλόγκ του, επίσης, παραθέτει χρήσιμες και κατατοπιστικές πληροφορίες. Το ότι το χειρόγραφο τοποθετήθηκε αμέσως στο Ίντερνετ από τη βιβλιοθήκη είναι προς τιμήν της. Η τοποθέτηση αυτή επέτρεψε και επιτρέπει την άμεση μελέτη του, καθώς και τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων των πρώτων ερευνών. Οι τελευταίες γίνονται με καταιγιστικό ρυθμό κυρίως από τα μπλόγκ των επιστημόνων. Το πρώτο που σκέφτεται κανείς είναι η κλισέ ερώτηση: πόσα άλλα χειρόγραφα ίσως περιμένουν να έρθουν στο φως σε αρχεία, όπου καθημερινή πρόσβαση έχουν μόνο όσοι εργάζονται εκεί; Η σημαντικότητα του χειρογράφου αυτού μεγεθύνεται λόγω του γεγονότος ότι το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Ωριγένη έχει σωθεί μόνο στη λατινική μορφή του. Εμπρός, λοιπόν, όσοι εμβριθείς ερευνητές ενδιαφέρεστε σπεύσετε να το μελετήσετε!

Byzantine Philosophy and Iconology by George Arabatzis

“The volume examines Byzantine Iconology in relation to an extended philosophical tradition that includes non-philosophy and para-philosophy. It begins with the dinstinction made by Erwin Panofsky between Iconography and Iconology, i.e. between thematization and meaning. Here, the aim is to relate Iconology to the initial perception and the work by the historian Andre Grabar shows the need for such an approach. Amidst the interpretations of the Byzantine theory of the images given by Charles Barber, the choice is to focus on the epistemic problem and the discourse on authority.”

Excerpt from the summary in English in the end of the volume (p. 205).

Very informative book, in which the writer, George Arabatzis, uses a “large gamme” of opinions by modern and medieval philosophers on the subject, in order to support his view. I reserve the right to write again on this book, maybe a review of it.

UPDATE: See my review for this book, in the Critica – A Greek Online Journal for Philosophical Reviews, (31.7.12).

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και Επιστημονικός Φασισμός

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και Επιστημονικός ΦασισμόςΖαν-Ζακ Ρουσσώ και Επιστημονικός Φασισμός by Dimitri Kitsikis
My rating: 4 of 5 stars

Θα ήθελα να προβώ σε έναν αντικειμενικό σχολιασμό του έργου αυτού του καθ. Δ. Κιτσίκη, όμως το θέμα του ανήκει στην ιστορία των ιδεολογιών, στην οποία δεν είμαι εξειδικευμένος. Μπορώ μόνο να εκφέρω γνώμη για το βιβλίο αυτό υπό την οπτική μιας γενικής ιστορίας των ιδεών. Επίσης, οι εδώ παρατηρήσεις μου έχουν κυρίως μορφολογικό χαρακτήρα.
Πρώτα από όλα θα αναρωτηθεί κανείς ποιός είναι ο “επιστημονικός φασισμός”, στον οποίο αναφέρεται ο συγγραφέας. Ο τελευταίος δίνει ορισμούς για τα θέματά του, για παράδειγμα, με τον όρο φασισμός εννοεί τον λαϊκισμό, και την Τρίτη Ιδεολογία, κυρίως στην τριτοκοσμική έκφανσή τους. Επίσης, ο όρος “ολοκληρωτισμός”, ως ιδεολογία αφορά το σύστημα που εφαρμόζουν ο φασισμός και ο κομμουνισμός -οι οποίοι παραδόξως είναι ταυτόχρονα, ως γνωστόν, επαναστατικοί. Όμως ας αφήσουμε για το τέλος τι εννοεί ο συγγραφέας με τον όρο “επιστημονικός φασισμός”. Μετά από τους πρώτους ορισμούς ο συγγραφέας παρεμβάλλει μια συζήτηση πάνω στη φιλοσοφία και τη ζωή του ήρωά του, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, εκπροσώπου του γαλλικού Διαφωτισμού, τον οποίο θεωρεί θεμελιωτή του γαλλικού φασισμού. Η ανάλυση και η συζήτηση του Κιτσίκη είναι εδώ συναρπαστικές. Στη συνέχεια ο συγγραφέας εξετάζει το φασιστικό μοντέλο, όπως το έχει νοηματοδοτήσει εκείνος εφαρμοζόμενο στον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ. Ο τελευταίος θεωρείται από τον Κιτσίκη ένας αληθινός ήρωας της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας, που κατανόησε και βροντοφώναξε πόσο αληθινή είναι η ζωή, μέσα σε μια κοινωνία του ψεύδους και της υποκρισίας. Η νοηματοδότηση του συγγραφέα εκτείνεται σε δεκατρείς θέσεις που αποτελούν και τη ραχοκοκαλιά της μελέτης των ιδεολογιών στο παρόν έργο. Στην ανάλυση αυτή έγκειται η πρωτοτυπία του συγγραφέα. Ο συγγραφέας σε κάθε σημείο δίνει πρώτα τη θεωρητική απάντηση του μοντέλου της Τρίτης Ιδεολογίας, όπως την ονομάζει, στη συνέχεια, σημειώνει ποιές είναι οι θέσεις του Ρουσσώ επ’ αυτής, και τρίτον, συγκρίνει τη θέση του με τις δύο άλλες ιδεολογίες, τον κομμουνισμό και τον φιλελευθερισμό.
Οι θέσεις του Κιτσίκη είναι οι εξής: 1. Περί της έννοιας της κοινωνικής τάξης και της σημασίας που αποδίδεται στην αγροτιά. 2. Περί της ατομικής ιδιοκτησίας, της κυκλοφορίας του χρήματος, του οικονομικού ελέγχου του κράτους και της έννοιας της εθνικής αστικής τάξης και της οικονομικής αυτάρκειας. 3. Περί του έθνους -εάν είναι υποκειμενική ή αντικειμενική πραγματικότητα, περί του εθνικισμού -εάν είναι ισότιμος ή σωβινιστικός, και περί του εάν υπάρχει διαφορά μεταξύ έθνους και κράτους. 4. Περί της σχέσης της δημοκρατίας και των κομμάτων. 5. Περί της σημασίας του πολιτικού ήρωα ως χαρισματικού ηγέτη. 6. Περί της σχέσης της ρουσσωικής ιδεολογίας με την παράδοση. 7. Περί της σχέσης με το άτομο και την κοινωνία. 8. Περί της σχέσης με την ισότητα και την ιεραρχία. 9. Περί της σχέσης με τις γυναίκες. 10. Περί της σχέσης με τη θρησκεία. 11. Περί της σχέσης με τον ρασιοναλισμό και τον ιρρασιοναλισμό. 12. Περί της σχέσης με τον διανοουμενισμό και τον ελιτισμό. 13. Περί της σχέσης με τον Τρίτο Κόσμο.
Σε ένα τελευταίο κεφάλαιο ο Κιτσίκης υπερασπίζεται για μια ακόμα φορά τον εθνικομπολσεβικισμό, ως μια σύνθεση φασισμού-κομμουνισμού σε διαλεκτική υπέρβαση. Μάλιστα κλείνει το έργο του με το όραμα ότι ο Πούτιν θα ιδρύσει ένα 4ο Ράιχ στη Μόσχα, για τη μελέτη και την εδραίωση του εθνικομπολσεβικισμού!
Ας έλθουμε όμως στο αρχικό ζητούμενο, ποιός είναι ο επιστημονικός φασισμός στον οποίο αναφέρεται το έργο; Η απάντηση είναι ότι πρόκειται για μια νέα ιδεολογία, μείγμα προηγούμενων απόψεων και μορφωμάτων, τα οποία ο συγγραφέας επεξεργάζεται και συνδέει μεταξύ τους, για να δημιουργήσει μια νέα πολιτικοκοινωνική πρόταση, ως εναλλακτική του φιλελευθερισμού και της αστικής υλιστικής δημοκρατίας. Επομένως, το εγχείρημα του Κιτσίκη θα μπορούσε να συγκριθεί με την τέταρτη πολιτική θεωρία του Αλεξάνδρου Ντούγκιν, χωρίς όμως να συμπίπτει με αυτήν. Μία νέα θεωρία με παγκόσμια ή οικουμενική απήχηση έχει γεννηθεί. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο συγγραφέας είναι μπροστά από την εποχή του, και προβλέπει το μέλλον. Επίσης, θα ήθελε ο ίδιος να αλλάξει μέσω των προτάσεών του το ρου της Ιστορίας. Και τα δύο φαίνονται εξίσου τολμηρά. Το θέμα είναι ποιός τον ακούει. Μακάρι να τον ακούσουμε όλοι μας, διότι πράγματι έχει κάτι καινούργιο να πει. Άλλωστε τί συζητάμε, ο ιατρικός επιστημονικός φασισμός είναι ήδη εδώ και καλπάζει, η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση άρχισε και απλώνει τα πλοκάμια της. Συνιστώ λοιπόν το έργο αυτό, εξαιτίας της τόλμης του, της βαθύτητας του πνεύματός του, αλλά και εξαιτίας της διορατικότητάς του.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1: Εντύπωση μου προκάλεσαν στη σελ. 103 του βιβλίου ορισμένες ναζιστικές απόψεις που παρατίθενται, και δεν τις έχω συναντήσει πουθενά αλλού με τόση σαφήνεια διατυπωμένες. Οι απόψεις αυτές αντλούνται από το έργο του David Schoenbaum, Hitler’s Social Revolution: Class and Status in Nazi Germany, 1933-1939. Συγκεκριμένα σύμφωνα με τη μετάφραση του συγγραφέα: οι πρωταρχικές αρχές της αγροτικής εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας “ήταν αντιχρηματικές, αντιαστικές, αντιαριστοκρατικές και αντιδυτικές που ήταν ριζωμένες με τρόπο μόνιμο στην πεποίθηση ότι ο Γερμανός αγρότης ήταν ένας ανώτερος άνθρωπος και η πόλις -με ό,τι αντιπροσώπευε-, ήταν ένα τέλμα ανηθικότητας… Το κεντρικό πρόσωπο μιας τέτοιας αγροτικής ιδεολογίας ήταν ο αστός αγρότης“.
Μου φαίνεται εντυπωσιακή διατύπωση που περιγράφει ένα ηθικό μεγαλείο, εάν στη θέση του Γερμανού αγρότη τοποθετήσει κανείς τον γνήσιο και αληθινό σύγχρονο Έλληνα αγρότη με αστική ποιότητα ζωής, ο οποίος όμως θα πρέπει να έχει πατροπαράδοτα και παραδοσιακά ελληνοχριστιανικά και ορθόδοξα, αλλά όχι εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη. Αυτό ισχύει στο βαθμό που η αγροτιά μας δεν έχει αλλοτριωθεί μέσα από τα σύγχρονα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον δυτικό τρόπο ζωής που διαφθείρει τους νέους και στην επαρχία.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: Για ποιόν λόγο ο συγγραφέας έχει τις παραπομπές-σημειώσεις του εντός του κειμένου; Δεν βλέπω κανέναν λόγο για αυτό. Οι παραπομπές-σημειώσεις σε επαγγελματικά κείμενα τοποθετούνται είτε στο κάτω μέρος της σελίδας είτε στο τέλος αριθμημένες.

-Η απάντηση του καθ. Δημήτρη Κιτσίκη για τη Σημείωση 2 έχει ως εξής: “Γιατί οι σημειώσεις ευρίσκονται εντός κειμένου; Διότι εμείς οι Γάλλοι πανεπιστημιακοί, της σχολής του τακτικού μέλους της Γαλλικής Ακαδημίας, καθηγητού της Σορβόννης Jean-Baptiste Duroselle, απλώς επιλέξαμε την μέθοδο αυτή την οποία και θεωρούμε πλέον πρακτική. Απορρίπτομε ως μη δόκιμη την κλασσική μέθοδο της τοποθετήσεως των σημειώσεων εις το κάτω μέρος της σελίδος ή στο τέλος του κάθε κεφαλαίου. Question de choix”.

-Η δική μου απάντηση στον Δ. Κιτσίκη είναι η εξής: “Και εμείς οι μαθητές του θρυλικού καθ. Λίνου Μπενάκη, συζύγου της τ. Προέδρου της Βουλής των Ελλήνων, Άννας Ψαρούδα-Μπενάκη, τοποθετούμε όπως όλοι οι πολιτισμένοι επιστήμονες τις σημειώσεις-παραπομπές μας στο κάτω μέρος της σελίδας. Επίσης, δεν μπορεί μια μέθοδος να είναι κλασσική και αδόκιμη ταυτόχρονα, αυτό είναι αντίφαση. C’est une question de principe”.

View all my reviews